Jeśli kiedykolwiek słyszałeś energetyczne dźwięki kankana, które kojarzą się z paryskim Moulin Rouge, słuchałeś muzyki Jacques’a Offenbacha. Ten niemiecki Żyd, który stał się najbardziej francuskim z kompozytorów, był prawdziwym rewolucjonistą sceny rozrywkowej XIX wieku. Przekształcił teatr muzyczny w iskrzącą się satyrę, a jego dzieła stały się fundamentem dla dzisiejszego musicalu. Offenbach to mistrz humoru, ironii i niespożytej melodyjności.
W tym artykule przyjrzymy się drodze „Mozarta Pól Elizejskich” – od wirtuoza wiolonczeli, przez sukcesy własnego teatru, aż po pośmiertny triumf jego jedynej wielkiej opery.
Kluczowe wnioski
- Prawdziwe imię i nazwisko: Jacob Eberst (ur. 20 czerwca 1819 w Kolonii, zm. 5 października 1880 w Paryżu).
- Główny nurt: Twórca i najwybitniejszy przedstawiciel klasycznej operetki francuskiej.
- Najsłynniejszy utwór: Galop z operetki Orfeusz w piekle, powszechnie znany jako kankan.
- Własny teatr: Założył Bouffes-Parisiens, gdzie wystawiał swoje skandalizujące i komiczne dzieła.
- Magnum opus: Opera fantastyczna Opowieści Hoffmanna, nad którą pracował do ostatnich dni życia.
Cudowne dziecko z wiolonczelą
Jacques Offenbach urodził się w Kolonii jako syn żydowskiego kantora. To właśnie ojciec nadał mu nazwisko Offenbach (od nazwy miasta, z którego pochodziła rodzina). Jacques był muzycznym fenomenem – już jako czternastolatek grał tak dobrze na wiolonczeli, że mimo młodego wieku został przyjęty do Konserwatorium Paryskiego.
Paryż stał się jego nowym domem. Choć początkowo zarabiał na życie grając w orkiestrach teatralnych, marzył o pisaniu dla sceny. Przez lata zdobywał uznanie jako wirtuoz wiolonczeli, koncertując w całej Europie (nazywano go nawet „Paganinim wiolonczeli”), ale jego serce biło dla teatru komicznego.
Bouffes-Parisiens i narodziny nowoczesnej operetki
W XIX-wiecznym Paryżu panowała ścisła cenzura, a teatry miały ograniczenia co do liczby aktorów na scenie. Offenbach, zmęczony odrzucaniem jego prac przez sztywne instytucje, w 1855 roku otworzył własny, maleńki teatr – Bouffes-Parisiens.
To tam narodził się styl Offenbacha: szybki, dowcipny, pełen parodii i politycznych aluzji. Jego utwory były odtrutką na patos wielkiej opery. W 1858 roku wystawił „Orfeusza w piekle” (Orphée aux Enfers). Była to pierwsza pełnospektaklowa operetka, która wyśmiewała nie tylko antyczne mity, ale i dwór cesarza Napoleona III. To właśnie z tego dzieła pochodzi słynny galop piekielny, który stał się symbolem paryskiej zabawy.
Najważniejsze operetki Offenbacha:
- Piękna Helena (La Belle Hélène): Komiczna wersja mitu o wojnie trojańskiej, będąca satyrą na paryskie wyższe sfery.
- Życie paryskie (La Vie parisienne): Pierwsza jego operetka osadzona w czasach mu współczesnych, celebrująca energię wielkiego miasta.
- Wielka Księżna Gerolstein: Ostra satyra na militaryzm i dworską etykietę.
- Perichola: Wzruszająca opowieść o ulicznych śpiewakach z Peru.
Ostatni akord: „Opowieści Hoffmanna”
Choć Offenbach przez całe życie był kojarzony z lekką muzą, pragnął stworzyć dzieło poważniejsze, które zapewniłoby mu miejsce w historii opery. Przez lata pracował nad „Opowieściami Hoffmanna” (Les Contes d’Hoffmann), opartymi na fantastycznych opowiadaniach E.T.A. Hoffmanna.
Schorowany, cierpiący na podagrę, pisał niemal do ostatniego tchu. Niestety, zmarł cztery miesiące przed premierą. Dzieło zostało ukończone przez Ernesta Guirauda. Opera ta, z takimi fragmentami jak słynna Barkarola czy aria lalki Olimpii, jest dziś żelaznym punktem repertuaru każdego teatru operowego na świecie, udowadniając, że Offenbach był kompozytorem o niezwykłej wyobraźni muzycznej.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
1. Czy kankan został wymyślony przez Offenbacha? Nie. Kankan był tańcem ludowym, uprawianym w paryskich salach tanecznych przez robotników już w latach 30. XIX wieku. Offenbach jednak „uszlachetnił” go artystycznie i spopularyzował na całym świecie, umieszczając galop w Orfeuszu w piekle. To dzięki jego muzyce taniec ten stał się nieodłącznym elementem kabaretów.
2. Dlaczego nazywano go „Mozartem Pól Elizejskich”? Tak określił go Gioacchino Rossini. Przydomek ten odnosił się do niezwykłej łatwości Offenbacha w tworzeniu pięknych melodii, jego muzycznej elegancji oraz faktu, że jego teatr znajdował się niedaleko słynnej paryskiej alei.
3. Czy Offenbach był popularny w Polsce? Tak, operetki Offenbacha trafiły do Polski bardzo szybko. Już w XIX wieku polskie teatry w Warszawie, Lwowie i Krakowie wystawiały jego największe hity, a postać „Krzeszesza” (jak go czasem spolszczano w żartobliwych recenzjach) była powszechnie znana.
Podsumowanie
Jacques Offenbach był kompozytorem, który zrozumiał puls nowoczesnego świata. W czasach wielkich zmian społecznych i politycznych dał ludziom rozrywkę, która nie była głupia – zmuszała do śmiechu z samych siebie i z możnych tego świata. Jego muzyka, pełna witalności, humoru i paryskiego szyku, przetrwała próbę czasu. Bez Offenbacha nie byłoby ani wiedeńskiej operetki Johanna Straussa, ani współczesnego Broadwayu. Był i pozostaje prawdziwym królem rozrywki spod znaku wiolonczeli i szalonego galopu.
Źródła
- Siegfried Kracauer: Jacques Offenbach i Paryż jego czasów (klasyczna biografia socjologiczna).
- Archiwa Opery Paryskiej i teatrów Bouffes-Parisiens.
- Piotr Kamiński: Tysiąc i jedna opera (opracowanie dotyczące „Opowieści Hoffmanna”).
- Wykazy premier i opracowania muzykologiczne dotyczące XIX-wiecznej operetki francuskiej.
