Parmenides z Elei, urodzony około 515 roku p.n.e., był wybitnym greckim filozofem, uważanym za ojca ontologii i założyciela szkoły eleackiej. W wieku około 65 lat, czyli w połowie V wieku p.n.e., miał odwiedzić Ateny, gdzie mógł spotkać się z młodym Sokratesem. Pochodzący z zamożnej rodziny arystokratycznej z Elei, nie ograniczał się jedynie do rozważań teoretycznych, lecz aktywnie uczestniczył w życiu politycznym swojego miasta, nadając mu kodeks doskonałych praw. Jego jedynym znanym dziełem jest poemat filozoficzny „O naturze”, który stanowi fundament jego radykalnych tez o bycie i niebycie.
Najważniejsze fakty:
- Wiek: Na rok 2024 ma około 2539 lat (urodzony ok. 515 r. p.n.e.).
- Żona/Mąż: Brak informacji.
- Dzieci: Brak informacji.
- Zawód: Filozof, polityk.
- Główne osiągnięcie: Uznawany za ojca ontologii, twórca szkoły eleackiej, autor kluczowej tezy „byt jest, a niebytu nie ma”.
Informacje Podstawowe
Parmenides urodził się w greckiej kolonii Elea, położonej na terenie dzisiejszych Włoch Południowych, znanej wówczas jako Velia. Pochodził z zamożnej i znamienitej rodziny arystokratycznej, co naturalnie otwierało mu drogę do pełnienia funkcji publicznych oraz aktywnego udziału w życiu intelektualnym swojego miasta. Datę jego urodzenia trudno jednoznacznie ustalić; jedna z chronologii, oparta na dialogu Platona, sugeruje, że Parmenides przyszedł na świat około 515 roku p.n.e. Ta sama chronologia wskazuje, że w wieku około 65 lat, czyli około 450 roku p.n.e., odwiedził Ateny, gdzie mógł spotkać się z młodym Sokratesem. Dzięki odkryciom archeologicznym w Velii udało się potwierdzić jego nazwisko i patronimik: na odnalezionym cokole widnieje inskrypcja „Parmenides, syn Piresa”, co weryfikuje przekazy Diogenesa Laertiosa dotyczące jego ojca. Istnieją rozbieżne relacje dotyczące jego edukacji i mentorów; Sotion twierdził, że był uczniem Ksenofanesa, ale ostatecznie miał wybrać nauki pitagorejczyka Aminiasa, podczas gdy Teofrast wskazywał na Anaksymandra z Miletu jako jego głównego mistrza. Te informacje podkreślają bogactwo wpływów filozoficznych, które kształtowały jego myśl.
Warto wiedzieć: Określenie wieku Parmenidesa opiera się na alternatywnej chronologii, która wiąże jego wizytę w Atenach z potencjalną obecnością młodego Sokratesa.
Życie Osobiste i Działalność Publiczna
Parmenides nie był jedynie teoretykiem zajmującym się abstrakcyjnymi rozważaniami. Jego życie naznaczone było również aktywnym zaangażowaniem w sprawy swojego rodzinnego miasta Elei. Plutarch, Strabon i Diogenes zgodnie podają, że Parmenides odegrał kluczową rolę w rządzeniu miastem, nadając mu kodeks doskonałych praw, które cieszyły się wielkim uznaniem wśród mieszkańców. Ta działalność polityczna świadczy o jego zaangażowaniu w praktyczne aspekty życia społecznego i politycznego. Interesującym aspektem jego życia jest możliwość posiadania wykształcenia medycznego; inskrypcja odnaleziona w 1969 roku określa go mianem „Ouliades”. Niektórzy badacze interpretują tę nazwę jako przynależność do szkoły medycznej działającej pod patronatem Apollina Uliosa, co czyniłoby z Parmenidesa nie tylko filozofa i polityka, ale również lekarza. Parmenides utrzymywał również bliską więź ze swoim uczniem Zenonem z Elei, który był nie tylko jego następcą w szkole filozoficznej, ale także bliskim przyjacielem; swoje słynne paradoksy ruchu opracował właśnie po to, by bronić doktryn swojego mistrza przed wszelkimi formami krytyki, co świadczy o głębokiej relacji intelektualnej i emocjonalnej między nimi.
Kariera Filozoficzna i Dzieła
Głównym i jedynym znanym dziełem Parmenidesa jest poemat filozoficzny napisany w starożytnej greckiej formie heksametru daktylicznego, tradycyjnie zatytułowany „O naturze”. Co istotne, do dnia dzisiejszego zachowały się liczne fragmenty tego poematu, których stan zachowania jest znacznie lepszy niż w przypadku dzieł innych przedsokratyków, co pozwala na głębsze zrozumienie jego myśli. W swoim dziele Parmenides wprowadza radykalny podział na dwie drogi poznania: drogę prawdy (*Aletheia*), opisującą jedność i niezmienność bytu, oraz drogę opinii (*Doxa*), odnoszącą się do zwodniczego świata zjawisk zmysłowych, podlegającego ciągłej zmianie i iluzji. Ten dualizm stanowił fundament jego filozofii. Parmenides jest powszechnie uznawany za twórcę szkoły eleackiej, która wywarła znaczący wpływ na wczesną myśl grecką, kładąc nacisk na logiczną spójność i odrzucenie zmienności świata materialnego jako jedynie iluzji. Filozof ten jest również uważany za ojca ontologii, czyli nauki o bycie. Jako pierwszy tak rygorystycznie sformułował kluczową tezę: „byt jest, a niebytu nie ma”. To stwierdzenie miało ogromny wpływ na całą późniejszą historię zachodniej filozofii, oddziałując na myślicieli takich jak Platon i Arystoteles, którzy rozwijali i polemizowali z jego koncepcjami. Fundament ontologii Parmenidesa stanowi kamień węgielny filozofii bytu.
Osiągnięcia Naukowe i Filozoficzne
Oprócz swoich przełomowych dokonań filozoficznych, Parmenides może pochwalić się również pionierskimi odkryciami w dziedzinie astronomii. Prawdopodobnie był on pierwszym myślicielem, który sformułował teorię o kulistości Ziemi i jej centralnym położeniu we wszechświecie. Co więcej, poprawnie zidentyfikował, że Gwiazda Poranna i Gwiazda Wieczorna to ten sam obiekt – planeta Wenus. Jego dociekliwość sięgała dalej, czego dowodem jest teoria światła Księżyca; w swoim poemacie zawarł rewolucyjną jak na tamte czasy obserwację, że Księżyc nie świeci własnym światłem, lecz jedynie odbija blask Słońca. Świadczy to o jego zaawansowanych badaniach nad kosmologią i zjawiskami astronomicznymi. Fragmenty dzieła Parmenidesa zawierają również szczegółowe obserwacje fizjologiczne dotyczące rozwoju płodu, obejmujące teorie na temat determinacji płci, co sugeruje, że prowadził on wczesne badania nad anatomią człowieka. Wpływ jego koncepcji wykracza poza starożytność; jego fundamentalna koncepcja ponadczasowego, niezmiennego bytu pozostaje aktualna w dzisiejszych debatach nad filozofią czasu i znajduje oddźwięk w koncepcjach fizyki teoretycznej dotyczących tzw. „wszechświata blokowego”, co pokazuje trwałość i uniwersalność jego myśli.
Kontrowersje i Debaty
Jedną z najdłużej trwających debat naukowych, sięgającą wieków i angażującą takich badaczy jak Diels czy Guthrie, jest kwestia sporu między Parmenidesem a Heraklitem. Debatuje się nad tym, czy Parmenides w swoim poemacie „O naturze” bezpośrednio atakował Heraklita z Efezu i jego teorię powszechnej zmienności („wszystko płynie”), czy też obaj myśliciele pisali niezależnie od siebie, rozwijając odmienne systemy filozoficzne. Brak jednoznacznych dowodów sprawia, że ta dyskusja wciąż pozostaje otwarta. Kolejną kwestią budzącą wątpliwości jest opisane przez Platona spotkanie Parmenidesa z młodym Sokratesem w Atenach; większość współczesnych filologów klasycznych uważa ten opis za literacką fikcję. Platon miał go stworzyć w celu skonfrontowania dwóch wielkich systemów myślowych i przedstawienia rozwoju filozofii, a nie jako relację z faktycznego wydarzenia historycznego. Ta interpretacja podkreśla raczej znaczenie filozoficzne postaci Parmenidesa niż jego biograficzne powiązania z Sokratesem.
Ciekawostki
Parmenides przedstawił swoją fundamentalną filozofię w sposób niezwykle oryginalny i mistyczny. Nie ukazywał jej jako własnego wymysłu, lecz jako prawdę objawioną mu przez bezimienną boginię. Według jego relacji, dotarł do niej za pomocą rydwanu prowadzonego przez córki Słońca, co nadaje jego tekstowi charakter sakralny i podkreśla głębokie przekonanie o boskim źródle jego odkryć. Jego system filozoficzny oparty jest na rygorystycznej logice, która prowadzi do odrzucenia pewnych powszechnie akceptowanych koncepcji. Jedną z nich było istnienie próżni; filozof kategorycznie odrzucał możliwość istnienia pustki, argumentując logicznie, że próżnia musiałaby składać się z „niebytu”. Skoro zaś niebyt nie istnieje, to przestrzeń musi być całkowicie wypełniona bytem, co stanowi jedną z jego najbardziej znanych tez. Parmenides był tak radykalnym racjonalistą, że nakazywał całkowite odrzucenie świadectwa zmysłów, twierdząc, że oczy i uszy nas oszukują, pokazując ruch i zmianę tam, gdzie rozum dowodzi absolutnego bezruchu i niezmienności. To przekonanie o wyższości rozumu nad doświadczeniem zmysłowym stanowiło kluczowy element jego metodologii filozoficznej i wpłynęło na kolejne pokolenia myślicieli, kształtując kierunki rozwoju filozofii zachodniej.
Podsumowując, Parmenides z Elei, jako ojciec ontologii i założyciel szkoły eleackiej, w swoim poemacie „O naturze” przedstawił przełomową koncepcję niezmiennego, jednorodnego bytu, odrzucając świat zmysłowy jako iluzoryczny. Jego rygorystyczna logika i radykalny racjonalizm, a także pionierskie obserwacje astronomiczne i fizjologiczne, wywarły niezatarty wpływ na dalszy rozwój filozofii zachodniej, czyniąc go jedną z najważniejszych postaci starożytnej myśli.
Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Parmenides
