Tomasz z Akwinu: filozofia i nauki św. Tomasza (28 stycznia)

17

Tomasz z Akwinu, urodzony na przełomie 1224 i 1225 roku w zamku Roccasecca we Włoszech, jest postacią, która na zawsze zapisała się w historii myśli zachodniej. W tym roku (licząc od jego narodzin) obchodziłby około 801. urodziny. Jako członek Zakonu Kaznodziejskiego, znany również jako „doktor anielski” i „doktor powszechny”, pochodził z wpływowej rodziny arystokratycznej, której plany dotyczące jego kariery politycznej i kościelnej zderzyły się z jego własnym powołaniem do życia zakonnego.

Jego życie naznaczone było głębokim konfliktem z bliskimi, którzy oczekiwali od niego kariery politycznej i kościelnej, podczas gdy on sam wybrał drogę zakonną. Tomasz z Akwinu zmarł 7 marca 1274 roku, w wieku zaledwie 49 lub 50 lat, podczas podróży na sobór w Lyonie, mimo bardzo złego stanu zdrowia.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na [miesiąc rok] ma około 801 lat (licząc od narodzin).
• Żona/Mąż: Brak informacji (życie zakonne).
• Dzieci: Brak informacji (życie zakonne).
• Zawód: Filozof scholastyczny, teolog, święty Kościoła katolickiego, doktor Kościoła.
• Główne osiągnięcie: Stworzenie syntezy filozofii Arystotelesa z doktryną chrześcijańską, znanej jako chrześcijański arystotelizm, oraz monumentalne dzieło „Summa Theologiae”.

Podstawowe informacje o Tomaszu z Akwinu

Tomasz z Akwinu, znany również jako Akwinata (łac. *Thomas de Aquino*), jest postacią o ogromnym znaczeniu w historii myśli zachodniej. Ze względu na swoją wyjątkową mądrość i czystość nauki zyskał przydomki „doktor anielski” (*doctor angelicus*) oraz „doktor powszechny” (*doctor communis*). Był włoskim filozofem scholastycznym, teologiem i członkiem Zakonu Kaznodziejskiego. Uznawany jest za jednego z najwybitniejszych myślicieli w dziejach chrześcijaństwa, a także za świętego i doktora Kościoła katolickiego. Jego śmierć nastąpiła 7 marca 1274 roku w Fossanuova (dzisiejsze Priverno), w wieku zaledwie 49 lub 50 lat. Tomasz zmarł podczas podróży na sobór w Lyonie, na który udawał się mimo bardzo złego stanu zdrowia.

Rodzina i życie prywatne Tomasza z Akwinu

Tomasz z Akwinu wywodził się z rodziny o wysokim statusie społecznym. Jego ojcem był Landulf, hrabia Akwinu, a matką Teodora Caracciolo. Takie pochodzenie wiązało się z konkretnymi oczekiwaniami rodziny co do jego przyszłej ścieżki kariery, które obejmowały przede wszystkim wpływy polityczne i kościelne. Jednakże w 1244 roku Tomasz podjął decyzję o wstąpieniu do żebraczego zakonu dominikanów. Ta decyzja spotkała się ze zdecydowanym sprzeciwem jego rodziny, która planowała dla niego bardziej prestiżową i dochodową funkcję opata w klasztorze benedyktyńskim na Monte Cassino. Aby odwieść go od wyboru drogi zakonnej, bracia Tomasza uwięzili go na rok w rodzinnym zamku. Mimo presji i uwięzienia, Akwinata konsekwentnie odmawiał zdjęcia habitu, co ostatecznie zmusiło rodzinę do ustąpienia i wypuszczenia go na wolność.

Edukacja i kariera naukowa Tomasza z Akwinu

Pierwsze nauki Tomasz pobierał w renomowanym klasztorze benedyktyńskim na Monte Cassino. W 1239 roku kontynuował swoją edukację w Neapolu, gdzie studiował w zakresie siedmiu sztuk wyzwolonych. Kluczowym etapem jego rozwoju intelektualnego było spotkanie z Albertem z Lauingen, znanym jako Albert Wielki, w Paryżu. Wraz ze swoim mentorem, w 1248 roku, Tomasz przeniósł się do Kolonii, gdzie intensywnie rozwijał swoje zdolności teologiczne, uzyskując stopień bakałarza biblijnego. W 1252 roku powrócił do Paryża, gdzie rozpoczął wykładanie „Sentencji” Piotra Lombarda. Cztery lata później, w 1256 roku, uzyskał tytuł magistra teologii i objął katedrę na Uniwersytecie Paryskim, stając się profesorem tej prestiżowej uczelni.

Podczas swojej pracy w Paryżu, Tomasz z Akwinu popadł w znaczący spór z Wilhelmem z Saint-Amour, który dążył do zakazu nauczania zakonników na katedrach uniwersyteckich. Spór ten wymagał interwencji papieża, który ostatecznie potępił tezy Wilhelma i stanął po stronie mnichów. W 1261 roku Tomasz przeniósł się do Orvieto, gdzie przez cztery lata prowadził szkołę dominikańską. Następnie, w 1265 roku, udał się do Rzymu, aby tam kontynuować nauczanie i pracę nad swoimi najważniejszymi dziełami, które miały ugruntować jego pozycję jako jednego z najznakomitszych myślicieli. Jego działalność naukowa obejmowała także pracę w innych ośrodkach, w tym ponowny pobyt w Paryżu po 1268 roku, gdzie zajmował się analizą dzieł Arystotelesa.

Twórczość i dzieła Tomasza z Akwinu

Najważniejszym dziełem Tomasza z Akwinu jest monumentalna „Summa Theologiae”, nad którą pracował w Rzymie, Paryżu i Neapolu. Niestety, trzecia część tego dzieła pozostała nieukończona z powodu jego śmierci, a została uzupełniona przez jego sekretarza, Reginalda z Piperno. Innym kluczowym dziełem jest „Summa contra gentiles”, napisana w latach 1261–1266 na prośbę Rajmunda z Penyafortu. Miała ona służyć jako narzędzie intelektualne do uzasadniania wiary chrześcijańskiej w dialogu z poganami. Już we wczesnym okresie swojej kariery, w Kolonii i na początku pobytu w Paryżu, Tomasz napisał ważne teksty filozoficzne, takie jak „O zasadach natury” (*De principiis naturae*) oraz „O bycie i istocie” (*De ente et essentia*), które położyły fundament pod jego system metafizyczny.

Jest on również autorem licznych komentarzy biblijnych, obejmujących między innymi Księgę Izajasza, Hioba, Ewangelie Jana i Mateusza. Tomasz zajmował się także analizą dzieł Arystotelesa, co miało miejsce m.in. podczas jego drugiego pobytu w Paryżu po 1268 roku. Na szczególną uwagę zasługuje także „Złota katena do czterech Ewangelii” (*Catena aurea*), opracowana na prośbę papieża Urbana IV. Jest to zbiór komentarzy Ojców Kościoła do tekstów ewangelicznych, stanowiący cenne źródło interpretacji Pisma Świętego.

Poglądy filozoficzne i teologiczne Tomasza z Akwinu

Filozofia Tomasza z Akwinu opierała się na genialnym połączeniu myśli Arystotelesa z doktryną chrześcijańską, tworząc system znany jako chrześcijański arystotelizm. Wprowadził on do teologii kluczowe pojęcia, takie jak akt i możność, forma i materia, oraz teoria przyczynowości. Tomasz uważał, że wiara i wiedza są dwiema odrębnymi, lecz uzupełniającymi się dziedzinami. Według niego, chociaż niektóre prawdy, jak tajemnica Trójcy Świętej, dostępne są jedynie przez objawienie, to rozum ludzki jest w stanie dowieść istnienia Boga. Tomasz podkreślał brak sprzeczności między wiarą a rozumem, gdyż oba pochodzą od Boga. Jego teoria poznania, czyli epistemologia, zakładała, że człowiek rodzi się jako „tabula rasa” (czysta karta) i zdobywa wiedzę poprzez zmysły. Poznanie umysłowe jest zawsze ogólne, a duszę i Boga poznajemy pośrednio, poprzez refleksję nad ich działaniami.

W swojej metafizyce Tomasz wzbogacił myśl grecką o kategorię „istnienia”, odróżniając je od „istoty”. Rozwinął także unikalną koncepcję bytu osobowego, która stanowiła nowość w porównaniu z filozofią starożytną. Tomasz dowodził, że teologia, mimo że opiera się na objawieniu i artykułach wiary, może być uznana za naukę w sensie arystotelesowskim, co przedstawił w swoich komentarzach do Boecjusza i Piotra Lombarda. Jego system myślowy stanowił próbę harmonijnego połączenia nauki z wiarą, co miało kluczowe znaczenie dla rozwoju średniowiecznej i późniejszej teologii oraz filozofii. To rozróżnienie między istotą a istnieniem, a także próba racjonalnego uzasadnienia wiary, stanowiły fundament jego rozległego dorobku.

Uznanie i dziedzictwo Tomasza z Akwinu

Tomasz z Akwinu został oficjalnie ogłoszony świętym Kościoła katolickiego 18 lipca 1323 roku przez papieża Jana XXII, co nastąpiło blisko 50 lat po jego śmierci. Ze względu na ogromny wpływ jego pism na doktrynę Kościoła, został uhonorowany tytułem doktora Kościoła. Jego nauczanie określa się jako przekazywanie owoców kontemplacji (*contemplata aliis tradere*), podkreślając głębię jego duchowości i intelektu. Tomasz jest patronem dominikanów, teologów, studentów, a także wszystkich katolickich szkół i uniwersytetów. Jego postać stanowi wzorzec chrześcijańskiego intelektualisty, którego myśl do dziś inspiruje i kształtuje współczesne dyskusje filozoficzne i teologiczne.

Edukacja i rozwój naukowy – kluczowe etapy

• Pierwsze nauki: Klasztor benedyktyński na Monte Cassino.
• Studia w Neapolu (1239): Zakres siedmiu sztuk wyzwolonych.
• Relacja z mentorem: Albert Wielki w Paryżu.
• Studia w Kolonii (1248): Uzyskanie stopnia bakałarza biblijnego.
• Kariera uniwersytecka w Paryżu (od 1252): Wykładanie „Sentencji” Piotra Lombarda.
• Profesor Uniwersytetu Paryskiego (1256): Magister teologii.

Najważniejsze dzieła Tomasza z Akwinu

• Summa Theologiae: Magnum opus, nad którym pracował przez lata.
• Summa contra gentiles: Narzędzie do uzasadniania wiary w dialogu z poganami.
• De principiis naturae: Wczesny tekst filozoficzny.
• De ente et essentia: Fundament systemu metafizycznego.
• Komentarze biblijne: M.in. do Izajasza, Hioba, Ewangelii Jana i Mateusza.
• Analizy dzieł Arystotelesa.
• Catena aurea (Złota katena): Zbiór komentarzy Ojców Kościoła do Ewangelii.

Kluczowe aspekty poglądów Tomasza z Akwinu

Warto wiedzieć: Tomasz z Akwinu wierzył, że wiara i rozum są dwiema odrębnymi, ale uzupełniającymi się ścieżkami poznania, obie pochodzące od Boga.

• Chrześcijański arystotelizm: Połączenie filozofii Arystotelesa z doktryną chrześcijańską.
• Relacja wiary i rozumu: Uzupełnianie się, brak sprzeczności.
• Teoria poznania (epistemologia): Wiedza zdobywana przez zmysły, poznanie umysłowe ogólne.
• Metafizyka: Pojęcia istnienia i istoty, byt osobowy.
• Teologia jako nauka: Możliwość uznania teologii za naukę w sensie arystotelesowskim.

Zdrowie Tomasza z Akwinu

Stan zdrowia Tomasza z Akwinu uległ znacznemu pogorszeniu pod koniec jego życia. 6 grudnia 1273 roku doznał gwałtownego załamania zdrowia, po którym całkowicie zaprzestał pisania i dyktowania swoich dzieł. Mimo narastającego osłabienia, podjął próbę podróży do Lyonu, gdzie miał uczestniczyć w soborze. Niestety, choroba okazała się zbyt silna. Tomasz zmarł w drodze, zatrzymując się w klasztorze cystersów w Fossanuova, gdzie dokonał swojego żywota. Jego nagła śmierć przerwała pracę nad jego najważniejszymi dziełami i zakończyła życie jednego z największych umysłów w historii.

Ciekawostki i atrybuty Tomasza z Akwinu

Przez wiele lat nieodłącznym towarzyszem i sekretarzem Tomasza z Akwinu był Reginald z Piperno. Nie tylko skrupulatnie spisywał jego myśli, ale również po śmierci mistrza podjął się trudnego zadania dokończenia jego najważniejszego dzieła, „Summy teologicznej”, zapewniając jego ciągłość i kompletność. W sztuce i ikonografii Tomasz z Akwinu jest powszechnie przedstawiany w białym habicie dominikańskim. Często towarzyszą mu atrybuty takie jak księga, pióro lub słońce na piersi. Te symbole mają symbolizować jego oświecenie intelektualne, czystość doktryny oraz nieomylność jego myśli, często porównywanej do boskiej inspiracji. Podczas pobytu w Rzymie, Tomasz współpracował z Wilhelmem z Moerbeke, wybitnym tłumaczem. Ta współpraca umożliwiła mu lepszy dostęp do oryginalnych tekstów greckich filozofów, co miało niebagatelny wpływ na kształtowanie się jego własnego systemu filozoficznego i teologicznego, w tym na pogłębione rozumienie dzieł Arystotelesa.

Podsumowując, Tomasz z Akwinu, poprzez swoje monumentalne dzieła i głębokie przemyślenia, stworzył spójny system filozoficzno-teologiczny, który do dziś stanowi fundament myśli katolickiej. Jego zdolność do harmonijnego połączenia rozumu z wiarą i wierne podążanie za powołaniem, mimo licznych przeszkód, czynią go inspirującą postacią w historii ludzkiego intelektu i duchowości.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://pl.wikipedia.org/wiki/Tomasz_z_Akwinu