Kiedy usłyszysz monumentalne chóry śpiewające finał IX Symfonii Beethovena, słuchasz słów, które ukształtowały europejskie marzenie o jedności i braterstwie. Ich autorem jest Friedrich Schiller – człowiek, który obok Johanna Wolfganga von Goethego stanowi najważniejszy filar literatury niemieckiej. Żył krótko, zmagał się z biedą, cenzurą i śmiertelną chorobą, a jednak jego dzieła tętnią niespożytą energią, buntem i głęboką wiarą w ludzką godność i wolność.
W tym artykule przyjrzymy się życiu dramaturga, poety i historyka, którego twórczość przeszła drogę od młodzieńczego buntu epoki „burzy i naporu” aż po wyżyny weimarskiego klasycyzmu.
Kluczowe wnioski
- Pełne imię i nazwisko: Johann Christoph Friedrich von Schiller (ur. 10 listopada 1759 w Marbach am Neckar, zm. 9 maja 1805 w Weimarze).
- Najsłynniejsze dzieła: Dramaty Zbójcy, Intryga i miłość, Wilhelm Tell, Dziewica Orleańska oraz cykl Wallenstein.
- Hymn Europy: Jego wiersz „Oda do radości” (napisany w 1785 r.) z muzyką Ludwiga van Beethovena jest dziś oficjalnym hymnem Unii Europejskiej.
- Niezwykły duet: Łączyła go legendarna przyjaźń i intelektualna współpraca z Goethem. Obaj twórcy zdefiniowali tzw. klasycyzm weimarski.
- Motyw przewodni: Głównym tematem jego twórczości była wolność – zarówno polityczna (walka z tyranią), jak i duchowa.
Wojskowa dyscyplina i narodziny buntownika
Młodość Schillera była daleka od romantycznej sielanki. Na polecenie absolutnego władcy, księcia Karola Eugeniusza Wirtemberskiego, młody Friedrich musiał wstąpić do elitarnej, ale niezwykle surowej akademii wojskowej (Karlsschule). Uczył się tam prawa, a następnie medycyny. Życie w szkole przypominało więzienie – panowała tam żelazna dyscyplina, a czytanie literatury pięknej było surowo zakazane.
To właśnie w tajemnicy, nocami, ukrywając rękopisy przed strażnikami, młody student medycyny napisał swój pierwszy wielki dramat – „Zbójców” (Die Räuber). Kiedy sztuka o dwóch braciach (jednym chłodnym intrygancie, drugim szlachetnym rozbójniku, który buntuje się przeciwko niesprawiedliwości świata) zadebiutowała na deskach teatru w Mannheim w 1782 roku, wywołała absolutną histerię. Widzowie mdleli, płakali i krzyczeli. Schiller z dnia na dzień stał się głosem młodego pokolenia epoki Sturm und Drang (burzy i naporu).
Niestety, książę Wirtembergii nie był zachwycony. Za samowolne opuszczenie garnizonu (Schiller wymknął się na premierę swojej sztuki) kazał wtrącić go do aresztu i wydał mu całkowity zakaz pisania czegokolwiek poza tekstami medycznymi. Schiller miał tylko jedno wyjście – ucieczkę.
Lata wędrówek, biedy i wielkich dramatów
Po ucieczce z Wirtembergii rozpoczął się najtrudniejszy okres w życiu poety. Jako dezerter musiał ukrywać się pod fałszywym nazwiskiem. Borykał się z ogromnymi długami i skrajną biedą, często polegając na pomocy mecenasów i przyjaciół. W tym czasie jego zdrowie uległo trwałemu pogorszeniu – zapadł na gruźlicę, która miała trawić go do końca życia.
Mimo to, jego talent rozkwitał. Stworzył m.in. sztukę „Intryga i miłość” (ostrą krytykę podziałów stanowych i korupcji na dworach arystokratycznych) oraz monumentalnego „Don Carlosa”. Schiller powoli odchodził od młodzieńczego buntu na rzecz głębszych, filozoficznych i historycznych rozważań. W latach 90. XVIII wieku skupił się głównie na badaniach nad historią (napisał m.in. historię wojny trzydziestoletniej) i estetyką, co zaowocowało tytułem profesora na uniwersytecie w Jenie.
Przyjaźń z Goethem: Złoty wiek Weimaru
W 1794 roku miało miejsce wydarzenie, które zmieniło bieg literatury. Schiller i Johann Wolfgang von Goethe – dotychczas podchodzący do siebie z ogromnym dystansem i rywalizujący o miano największego twórcy w Niemczech – nawiązali współpracę, która przerodziła się w głęboką przyjaźń.
Goethe, człowiek natury i zmysłów, oraz Schiller, człowiek idei i intelektu, idealnie się uzupełniali. Razem redagowali czasopisma, pisali fraszki krytykujące przeciwników literackich i mobilizowali się nawzajem do pracy. Dzięki wsparciu Goethego, Schiller przeniósł się do Weimaru. Tam, mimo postępującej choroby, napisał swoje najdoskonalsze dramaty:
- Wallenstein – potężną trylogię o dowódcy z czasów wojny trzydziestoletniej.
- Maria Stuart – genialne studium psychologiczne starcia dwóch królowych (Marii i Elżbiety I).
- Dziewica Orleańska – romantyczną historię Joanny d’Arc.
- Wilhelm Tell (1804) – swój ostatni ukończony dramat, opiewający walkę Szwajcarów o niepodległość przeciwko habsburskiej tyranii (słynna scena zestrzelenia jabłka z głowy syna).
Wpływ na kulturę i „Oda do radości”
Twórczość Schillera to nie tylko teatr. Jego poezja filozoficzna na stałe weszła do kanonu. W 1785 roku napisał „Odę do radości” (An die Freude). Wiersz ten, celebrujący braterstwo, miłość i równość wszystkich ludzi, zainspirował Ludwiga van Beethovena do włączenia go w 1824 roku (niemal 20 lat po śmierci Schillera) jako monumentalnego finału IX Symfonii.
W 1972 roku Rada Europy przyjęła ten utwór jako swój hymn, a w 1985 roku stał się on oficjalnym hymnem Unii Europejskiej.
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
1. Z czego zmarł Friedrich Schiller? Schiller zmarł 9 maja 1805 roku w wieku zaledwie 45 lat z powodu postępującej gruźlicy. Jego zdrowie było zrujnowane przez wieloletnie przepracowanie, stres i infekcje płuc, z którymi zmagał się od wczesnej dorosłości.
2. Gdzie jest pochowany Schiller? Jego szczątki pierwotnie złożono w masowym grobie dla uboższych mieszkańców. Później przeniesiono je do Krypty Książęcej (Fürstengruft) na cmentarzu w Weimarze, gdzie spoczął obok Goethego (który zmarł w 1832 roku). Badania DNA przeprowadzone w 2008 roku wykazały jednak, że czaszka znajdująca się w trumnie Schillera nie należy do niego, co oznacza, że prawdziwe szczątki poety prawdopodobnie zaginęły.
3. Jaki zawód pierwotnie wykonywał Schiller? Po ukończeniu akademii wojskowej Karlsschule, Schiller był zatrudniony jako lekarz pułkowy w Stuttgarcie. Szybko jednak porzucił ten zawód (nienawidził go i uważał za narzucony przymus), by w całości poświęcić się literaturze i historii.
4. Dlaczego Schiller pisał tak dużo o wolności? Wolność (Freiheit) to naczelne hasło jego życia i twórczości. Mając za sobą doświadczenie bezwzględnej dyscypliny w akademii wojskowej, przymusowej służby medycznej i cenzury, Schiller uważał tyranię i zniewolenie człowieka za największe zło.
Podsumowanie
Friedrich Schiller był geniuszem, który spalał się w pracy na rzecz sztuki. Z młodzieńczego buntownika, którego sztuki wywoływały skandale i zmuszały go do ucieczki z ojczystego księstwa, stał się dojrzałym myślicielem i najwybitniejszym dramaturgiem niemieckiego klasycyzmu. Jego wiara w to, że sztuka i piękno mogą moralnie ulepszyć człowieka, a wolność jest niezbywalnym prawem każdego narodu, uczyniła z niego bohatera nie tylko w Niemczech, ale na całym świecie. Dziedzictwo Schillera rozbrzmiewa do dziś, za każdym razem, gdy chór intonuje „O! Radości iskrzo bogów…”.
Źródła
- Rüdiger Safranski: Schiller. Albo wyobraźnia niemiecka (jedna z najważniejszych współczesnych biografii twórcy).
- Archiwa Goethe- und Schiller-Archiv w Weimarze.
- Materiały edukacyjne i historyczne Rady Europy dotyczące historii Hymnu Europy.
- Historia literatury niemieckiej (opracowania akademickie dotyczące epoki burzy i naporu oraz klasycyzmu weimarskiego).
